امروزه اطلاعات یکی از مهم‌ترین دارایی‌های هر سازمان، شرکت و کسب‌وکار محسوب می‌شود. اطلاعات مشتریان، اسناد مالی، فایل‌های کاری، قراردادها، ایمیل‌ها، پایگاه‌های داده و تنظیمات سیستم‌ها، همگی بخش مهمی از زیرساخت یک مجموعه هستند. از دست رفتن این اطلاعات می‌تواند خسارت‌های مالی و حتی توقف فعالیت یک کسب‌وکار را به همراه داشته باشد.
اینجاست که مفهوم بکاپ (Backup) اهمیت پیدا می‌کند.
اما بکاپ چیست؟ چه تفاوتی بین بکاپ و ذخیره عادی اطلاعات وجود دارد؟ چه انواعی از بکاپ وجود دارد و یک شرکت یا کارخانه چگونه باید از اطلاعات خود نسخه پشتیبان تهیه کند؟
در این مقاله به‌صورت کامل با مفهوم بکاپ، انواع روش‌های پشتیبان‌گیری، مزایا، اشتباهات رایج و اصول ایجاد یک سیستم بکاپ مطمئن برای شبکه آشنا می‌شویم.
بکاپ چیست؟
بکاپ یا Backup به فرآیند تهیه یک نسخه کپی از اطلاعات و نگهداری آن در یک محل یا سیستم دیگر گفته می‌شود تا در صورت حذف، خرابی، حمله سایبری یا از بین رفتن اطلاعات اصلی، بتوان اطلاعات را بازیابی کرد.
برای مثال تصور کنید یک شرکت تمام اطلاعات مالی و اسناد خود را روی یک سرور ذخیره کرده است. اگر هارد سرور خراب شود، باج‌افزار فایل‌ها را رمزگذاری کند یا یکی از کارکنان به‌اشتباه اطلاعات مهمی را حذف کند، در صورت وجود بکاپ مناسب می‌توان اطلاعات را مجدداً بازیابی کرد.
بنابراین هدف اصلی بکاپ این نیست که صرفاً یک کپی از فایل‌ها داشته باشیم؛ بلکه هدف این است که در زمان بروز حادثه بتوانیم اطلاعات را با سرعت و اطمینان بازیابی کنیم.
چرا بکاپ گرفتن اهمیت دارد؟
از دست رفتن اطلاعات ممکن است به دلایل مختلفی اتفاق بیفتد و همیشه هم قابل پیش‌بینی نیست.
برخی از مهم‌ترین دلایل از بین رفتن اطلاعات عبارت‌اند از:
- خرابی هارددیسک یا SSD
- خرابی سرور
- حذف اشتباه فایل‌ها
- فرمت شدن حافظه
- حملات سایبری و باج‌افزارها
- ویروس‌های کامپیوتری
- سرقت تجهیزات
- آتش‌سوزی یا حوادث فیزیکی
- قطعی یا نوسانات برق
- خطاهای نرم‌افزاری
- خرابی پایگاه داده
- اشتباهات انسانی
در یک مجموعه کوچک ممکن است از دست رفتن چند فایل مشکل‌ساز باشد؛ اما در سازمان‌ها و شرکت‌های بزرگ، از بین رفتن اطلاعات می‌تواند فعالیت مجموعه را برای ساعت‌ها، روزها یا حتی بیشتر متوقف کند.
به همین دلیل بکاپ بخشی از زیرساخت امنیت اطلاعات و مدیریت شبکه محسوب می‌شود.
انواع بکاپ چیست؟
بکاپ‌گیری روش‌های مختلفی دارد و انتخاب روش مناسب به حجم اطلاعات، اهمیت داده‌ها، تعداد کاربران و زیرساخت شبکه بستگی دارد.
۱. بکاپ کامل یا Full Backup
در Full Backup از تمام اطلاعات انتخاب‌شده یک نسخه پشتیبان تهیه می‌شود.
برای مثال اگر یک سرور ۵۰۰ گیگابایت اطلاعات داشته باشد، بکاپ کامل از کل داده‌های موردنظر تهیه خواهد شد.
مزایا:
- بازیابی ساده‌تر
- مدیریت آسان
- وابستگی کمتر به سایر فایل‌های بکاپ
معایب:
- مصرف فضای ذخیره‌سازی بیشتر
- زمان بیشتر برای تهیه بکاپ
- نیاز به پهنای باند و منابع بیشتر
بکاپ کامل معمولاً به‌صورت دوره‌ای و در کنار سایر روش‌های بکاپ استفاده می‌شود.
۲. بکاپ افزایشی یا Incremental Backup
در بکاپ افزایشی، پس از تهیه اولین بکاپ کامل، در دفعات بعدی فقط اطلاعاتی که از آخرین بکاپ تغییر کرده‌اند ذخیره می‌شوند.
فرض کنید روز شنبه یک Full Backup گرفته‌اید. اگر روز یکشنبه فقط ۵ گیگابایت اطلاعات تغییر کرده باشد، در بکاپ افزایشی فقط همان اطلاعات جدید ذخیره می‌شوند.
مزایا:
- حجم کمتر
- سرعت بالاتر
- مصرف کمتر منابع شبکه
معایب:
- فرآیند بازیابی پیچیده‌تر
- وابستگی به زنجیره بکاپ‌ها
این روش برای محیط‌هایی که حجم اطلاعات زیادی دارند بسیار کاربردی است.
۳. بکاپ تفاضلی یا Differential Backup
در بکاپ تفاضلی نیز ابتدا یک نسخه Full تهیه می‌شود، اما در هر مرحله تمام تغییرات ایجادشده از زمان آخرین Full Backup ذخیره می‌شوند.
برای مثال اگر شنبه Full Backup داشته باشیم، بکاپ یکشنبه تغییرات یکشنبه را شامل می‌شود و بکاپ دوشنبه شامل تغییرات یکشنبه و دوشنبه خواهد بود.
این روش از نظر سرعت و حجم بین Full Backup و Incremental Backup قرار می‌گیرد.
تفاوت Full، Incremental و Differential چیست؟
به‌صورت ساده می‌توان تفاوت این سه روش را این‌گونه بیان کرد:
| نوع بکاپ | حجم | سرعت بکاپ‌گیری | سرعت بازیابی |
| Full | زیاد | کمتر | بالا |
| Incremental | کم | بالا | پایین‌تر |
| Differential | متوسط | متوسط | متوسط تا بالا |
در بسیاری از شبکه‌های سازمانی از ترکیبی از این روش‌ها استفاده می‌شود تا بین امنیت، سرعت، فضای ذخیره‌سازی و هزینه تعادل ایجاد شود.
بکاپ محلی چیست؟
در بکاپ محلی، اطلاعات روی یک تجهیزات فیزیکی در محل شرکت یا سازمان ذخیره می‌شوند.
برای مثال:
- هارد اکسترنال
- NAS
- سرور بکاپ
- Storage
- Tape
این روش می‌تواند سرعت بالایی در تهیه و بازیابی اطلاعات داشته باشد.
با این حال، اگر بکاپ و اطلاعات اصلی در یک محل نگهداری شوند، در صورت وقوع حادثه‌ای مانند آتش‌سوزی، سرقت یا آسیب فیزیکی، ممکن است هر دو نسخه از بین بروند.
بنابراین بکاپ محلی به‌تنهایی همیشه کافی نیست.
بکاپ ابری چیست؟
در Cloud Backup نسخه پشتیبان اطلاعات در زیرساخت‌های ابری ذخیره می‌شود.
یکی از مزایای مهم این روش این است که نسخه پشتیبان می‌تواند خارج از محل سازمان نگهداری شود.
در نتیجه اگر تجهیزات شرکت دچار مشکل شوند، نسخه دیگری از اطلاعات در محل دیگری وجود خواهد داشت.
البته هنگام استفاده از سرویس‌های ابری باید مواردی مانند:
- امنیت
- رمزنگاری
- هزینه
- سرعت اینترنت
- موقعیت جغرافیایی دیتاسنتر
- سیاست نگهداری اطلاعات
- امکان بازیابی اطلاعات
بررسی شوند.
بکاپ سرور چیست؟
یکی از مهم‌ترین کاربردهای بکاپ در شبکه‌های سازمانی، پشتیبان‌گیری از سرورها است.
سرورها معمولاً اطلاعات مهمی مانند موارد زیر را نگهداری می‌کنند:
- فایل‌های کاربران
- دیتابیس‌ها
- نرم‌افزارهای سازمانی
- اطلاعات حسابداری
- سیستم‌های اتوماسیون
- ایمیل‌ها
- تنظیمات شبکه
- ماشین‌های مجازی
خرابی یک سرور بدون وجود سیستم پشتیبان‌گیری مناسب می‌تواند باعث توقف بخش مهمی از فعالیت سازمان شود.
به همین دلیل هنگام طراحی شبکه، بهتر است Backup Server و سیاست پشتیبان‌گیری نیز از ابتدا در نظر گرفته شود.
بکاپ از چه اطلاعاتی باید گرفته شود؟
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم باید از همه اطلاعات به یک شکل بکاپ گرفت.
در واقع ابتدا باید اطلاعات سازمان دسته‌بندی شوند.
برای مثال:
اطلاعات بسیار مهم
مانند:
- اطلاعات مالی
- دیتابیس‌ها
- اطلاعات مشتریان
- قراردادها
- اسناد حقوقی
این اطلاعات باید با برنامه منظم و دفعات بیشتر پشتیبان‌گیری شوند.
اطلاعات مهم
مانند فایل‌های کاری و مستندات داخلی.
اطلاعات کم‌اهمیت
اطلاعاتی که امکان بازسازی یا تهیه مجدد آنها وجود دارد، معمولاً اولویت پایین‌تری دارند.
بنابراین سیاست بکاپ باید بر اساس اهمیت اطلاعات طراحی شود.
قانون 3-2-1 در بکاپ چیست؟
یکی از اصول شناخته‌شده در پشتیبان‌گیری، قانون 3-2-1 است.
بر اساس این رویکرد بهتر است:
۳ نسخه از اطلاعات داشته باشید؛
روی ۲ نوع رسانه یا سیستم متفاوت ذخیره کنید؛
و حداقل ۱ نسخه در خارج از محل اصلی نگهداری شود.
برای مثال یک شرکت می‌تواند:
- نسخه اصلی اطلاعات را روی سرور داشته باشد.
- یک نسخه روی NAS یا Backup Server ذخیره کند.
- یک نسخه دیگر را در محل دیگری یا فضای ابری نگهداری کند.
این کار باعث می‌شود خرابی یک سیستم به معنی از بین رفتن تمام نسخه‌ها نباشد.
بکاپ خودکار بهتر است یا دستی؟
در محیط‌های سازمانی، بکاپ خودکار معمولاً گزینه مناسب‌تری است.
اگر کارکنان مجبور باشند هر روز به‌صورت دستی از اطلاعات بکاپ بگیرند، احتمال فراموشی یا خطای انسانی وجود دارد.
در سیستم‌های خودکار می‌توان مشخص کرد که:
- هر روز چه ساعتی بکاپ گرفته شود.
- چه اطلاعاتی پشتیبان‌گیری شوند.
- چند نسخه نگهداری شود.
- بکاپ‌های قدیمی چه زمانی حذف شوند.
- گزارش موفق یا ناموفق بودن بکاپ ارسال شود.
البته خودکار بودن بکاپ به معنی بی‌نیازی از نظارت نیست. بکاپی که فقط اجرا می‌شود اما هیچ‌وقت تست نشده، تضمین کاملی برای بازیابی اطلاعات نیست.
تست بکاپ چرا اهمیت دارد؟
یکی از مهم‌ترین نکات در سیستم Backup، تست بازیابی اطلاعات است.
ممکن است یک نرم‌افزار اعلام کند که عملیات Backup با موفقیت انجام شده است؛ اما هنگام بازیابی متوجه شویم فایل‌ها ناقص هستند یا نسخه پشتیبان قابل استفاده نیست.
به همین دلیل باید به‌صورت دوره‌ای فرآیند Restore آزمایش شود.
در واقع باید پاسخ این سؤال را بدانیم:
اگر همین امروز سرور اصلی از کار بیفتد، چقدر زمان نیاز داریم تا اطلاعات و سرویس‌ها را دوباره فعال کنیم؟
تفاوت Backup و Disaster Recovery چیست؟
Backup و Disaster Recovery به یکدیگر مرتبط هستند اما یک مفهوم نیستند.
Backup یعنی داشتن نسخه‌ای از اطلاعات برای بازیابی.
اما Disaster Recovery یا بازیابی پس از بحران مجموعه‌ای از فرآیندها و زیرساخت‌هایی است که برای بازگرداندن سرویس‌ها و فعالیت سازمان پس از یک حادثه طراحی می‌شود.
برای مثال Backup ممکن است نسخه‌ای از دیتابیس را نگهداری کند؛ اما Disaster Recovery مشخص می‌کند در صورت از بین رفتن سرور:
- سرور جایگزین چگونه فعال شود؟
- اطلاعات چگونه Restore شوند؟
- چه سرویسی ابتدا راه‌اندازی شود؟
- چه کسی مسئول انجام عملیات باشد؟
- چه مدت زمان برای بازگشت سرویس قابل قبول است؟
بنابراین بکاپ یکی از اجزای مهم یک برنامه Disaster Recovery است.
بکاپ در برابر باج‌افزار
یکی از دلایل مهم اهمیت Backup در سال‌های اخیر، افزایش حملات باج‌افزاری است.
در حملات Ransomware مهاجم ممکن است فایل‌های سازمان را رمزگذاری کند و برای بازگرداندن آنها درخواست پرداخت وجه کند.
اگر تمام نسخه‌های اطلاعات به سیستم اصلی متصل باشند، احتمال آسیب دیدن نسخه‌های پشتیبان نیز وجود دارد.
به همین دلیل در طراحی سیستم بکاپ باید موضوعاتی مانند دسترسی محدود، جداسازی نسخه‌های پشتیبان، رمزنگاری و نگهداری نسخه خارج از شبکه مورد توجه قرار گیرد.
اشتباهات رایج در بکاپ‌گیری
داشتن Backup لزوماً به معنی داشتن یک سیستم پشتیبان‌گیری مناسب نیست.
برخی اشتباهات رایج عبارت‌اند از:
- نگهداری بکاپ فقط در یک هارد
- ذخیره بکاپ در همان سرور اصلی
- عدم تست Restore
- بکاپ‌گیری نامنظم
- عدم بررسی گزارش‌های Backup
- حذف سریع نسخه‌های قدیمی
- اتصال دائمی تمام نسخه‌های بکاپ به شبکه
- نداشتن نسخه خارج از محل
- نبود برنامه مشخص برای Disaster Recovery
یک سیستم بکاپ مناسب باید قابل اعتماد، قابل بازیابی و قابل مدیریت باشد.
چگونه یک سیستم بکاپ مناسب برای شرکت طراحی کنیم؟
برای طراحی سیستم Backup بهتر است ابتدا نیازهای سازمان بررسی شود.
مراحل کلی می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
مرحله اول: شناسایی اطلاعات
مشخص کنید چه اطلاعاتی وجود دارد و کدام داده‌ها اهمیت بیشتری دارند.
مرحله دوم: تعیین زمان‌بندی
برای مثال:
- بکاپ روزانه
- بکاپ هفتگی
- بکاپ ماهانه
مرحله سوم: انتخاب نوع بکاپ
با توجه به حجم اطلاعات و نیاز سازمان می‌توان از Full، Incremental یا Differential استفاده کرد.
مرحله چهارم: انتخاب محل ذخیره‌سازی
باید مشخص شود که بکاپ روی NAS، سرور، Storage، فضای ابری یا ترکیبی از آنها ذخیره شود.
مرحله پنجم: ایجاد نسخه خارج از محل
برای مقابله با حوادث فیزیکی و مشکلات محل اصلی، حداقل یک نسخه باید در محل دیگری نگهداری شود.
مرحله ششم: تست Restore
فرآیند بازیابی باید به‌صورت دوره‌ای آزمایش شود.
بکاپ در شبکه‌های سازمانی
در یک شبکه حرفه‌ای، Backup نباید یک کار جانبی محسوب شود. بلکه باید بخشی از طراحی زیرساخت شبکه و امنیت اطلاعات باشد.
در شرکت‌ها و کارخانه‌ها معمولاً اطلاعات زیادی روی سرورها، سیستم‌های کاربران، نرم‌افزارهای سازمانی و تجهیزات ذخیره‌سازی قرار دارند.
به همین دلیل طراحی صحیح شبکه باید علاوه بر مواردی مانند سرور، سوئیچ، فایروال و امنیت، راهکار Backup و Recovery را نیز در نظر بگیرد.
یک سیستم پشتیبان‌گیری مناسب می‌تواند در زمان وقوع حادثه، تفاوت بین یک اختلال کوتاه‌مدت و یک توقف جدی در فعالیت سازمان باشد.
جمع‌بندی؛ بکاپ چیست و چرا باید جدی گرفته شود؟
در پاسخ ساده به سؤال «بکاپ چیست؟» می‌توان گفت:
بکاپ یعنی تهیه و نگهداری نسخه‌ای از اطلاعات برای جلوگیری از نابودی کامل داده‌ها و امکان بازیابی آنها در زمان بروز مشکل.
اما بکاپ حرفه‌ای فراتر از کپی کردن چند فایل روی یک هارد است.
یک سیستم Backup مناسب باید دارای برنامه مشخص، زمان‌بندی منظم، فضای ذخیره‌سازی مناسب، کنترل دسترسی، نسخه‌های متعدد و مهم‌تر از همه امکان Restore موفق باشد.
برای سازمان‌ها و کسب‌وکارهایی که اطلاعات بخش مهمی از فعالیت آنهاست، طراحی سیستم بکاپ باید هم‌زمان با طراحی و پشتیبانی شبکه انجام شود.
اگر زیرساخت شبکه شما به‌درستی طراحی شده باشد اما برای از دست رفتن اطلاعات برنامه‌ای نداشته باشید، در واقع یکی از مهم‌ترین بخش‌های امنیت و پایداری شبکه را نادیده گرفته‌اید.
اصفهان شبکه می‌تواند در زمینه طراحی و اجرای زیرساخت شبکه، سرور، ذخیره‌سازی اطلاعات، پشتیبان‌گیری و پشتیبانی شبکه به سازمان‌ها و مجموعه‌های صنعتی کمک کند تا زیرساختی پایدارتر و آماده‌تر در برابر خرابی و از دست رفتن اطلاعات داشته باشند.
